Kiều Việt Nam, Kiều Trung Quốc, Kiều nào đẹp hơn?

Chủ Nhật, 11 Tháng Tám 20191:00 SA(Xem: 227)
Kiều Việt Nam, Kiều Trung Quốc, Kiều nào đẹp hơn?
bbc.com

Kiều Việt Nam có đẹp hơn Kiều Trung Quốc?

Nguyễn Mạnh Hà Gửi tới BBC từ Hà Nội

Tranh phụ nữ Trung Quốc thế kỷ 17-18 trên đĩa gốm Bản quyền hình ảnh DEA / G. DAGLI ORTI/ Getty Images
Image caption Tranh phụ nữ Trung Quốc thế kỷ 17-18 trên đĩa gốm

Tại hội thảo chủ đề Đọc lại Truyện Kiều tổ chức tại Hà Nội mới đây, tôi có dịp gặp những nhà nghiên cứu hàng đầu, trong đó phải kể đến GS TS Trần Đình Sử để hiểu thêm về hành trình xuất chúng của Kiều- từ một nữ nhân bên lề tiến trình lịch sử Trung Quốc tới nữ chính mẫu mực tiêu biểu trong văn học Việt Nam.

Kiều được người Việt nhớ tới như một biểu tượng về tài sắc hơn là cuộc đời đầy truân chuyên của nàng.

Khi mới tiếp xúc với Truyện Kiều, tôi còn nhớ mình có cảm giác hơi "chạnh lòng" khi tượng đài văn chương lẫy lừng của Việt Nam có nguồn gốc từ Trung Quốc. Vậy một lần nữa, giáo sư có thể nêu bật sự khác biệt giữa Truyện Kiều (Đoạn trường Tân thanh) của Nguyễn Du và tác phẩm gốc Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân?


Nguyên tác là tiểu thuyết văn xuôi 20 hồi, Nguyễn Du viết lại dưới dạng thơ lục bát. Thế là đã khác hẳn về thể loại. Cải biên tác phẩm trên thế giới cũng không phải chuyện đặc biệt gì. Kịch cổ điển Pháp thế kỷ XVII phần lớn đều lấy đề tài từ nước ngoài. Rất nhiều kịch của Shakespeare cũng thế, Hamlet lấy tích truyện Đan Mạch. Những chuyện như thế bình thường, không có gì phải "chạnh lòng".

Văn học Trung đại vẫn có thói quen lấy truyện có sẵn, vẫn có sáng tác mới. Nhưng họ không phân biệt giữa cái có sẵn với cái mới. Thí dụ ở Việt Nam có những truyện như Sơ kính tân trang của Phạm Thái là kể chuyện của ông ấy. Hay Lục Vân Tiên- một mặt Nguyễn Đình Chiểu làm như lấy từ truyện Trung Quốc: "Chong đèn xem truyện Tây Minh/Ngẫm xem hai chữ nhân tình éo le".

Bìa một cuốn Truyện Kiều
Image caption Bìa một cuốn Truyện Kiều

Thế là ông ấy làm người đọc tưởng là truyện Trung Quốc. Nhưng trong đó, nhân vật chính cuộc đời lại mang nét của tác giả. Tức là cũng đi thi, mẹ chết, phải về chịu tang, thương khóc rồi bị mù. Nếu chỉ kể chuyện mình thì không đủ hay. Ông phải tưởng tượng thêm các chuyện khác: thi đỗ, đi sứ nước ngoài, dẹp giặc Ô Qua… Phần lớn truyện Nôm Việt Nam viết lại tích truyện dân gian, truyện Trung Quốc. Đấy là thói quen hoặc quy luật sáng tác của thời Trung đại. Vấn đề là viết lại thì phải viết cho hay.

Việc mượn cốt truyện nước ngoài phải chăng còn là một cách để tránh kiểm duyệt thời bấy giờ, thưa giáo sư?

Không, chả có vấn đề gì. Thói đời nó thế. Một là người Việt Nam thời đó tôi nghĩ cũng có tâm lý sùng Trung Quốc. Nhân vật Hoàng trong truyện Đôi mắt của Nam Cao bảo "tiểu thuyết hay nhất là của thằng Tàu". Như vậy nhân vật đấy chưa từng đọc những tiểu thuyết hay của phương Tây gì cả. Nếu đọc Những người khốn khổ chẳng hạn thì nó có kém gì mà phải nói là "nhất thằng Tàu". Nói cho công bằng, Trung Quốc có truyền thống kể chuyện hay, nhưng hay khác phương Tây. Đấy là chuyện không phải bàn.

Lấy truyện có sẵn và chuyển sang truyện thơ Nôm khiến cho người Việt dễ đọc dễ kể. Rất nhiều truyện Nôm kể mộc mạc lắm, rất đơn giản. Cũng có những truyện kể cũng giỏi như Phan Trần chẳng hạn, ngôn ngữ cũng hay. Nhưng nói chung đến Truyện Kiều, Nguyễn Du là "đại bút", cho nên ông viết thành một kiệt tác.


Rất nhiều người đã có ý thức so sánh xem thử Nguyễn Du đã sáng tạo so với nguyên tác thế nào. Trước đây ông Đào Duy Anh và một số người đã so sánh chủ yếu cốt truyện, nhân vật so với nhân vật, tình tiết so với tình tiết thì phần lớn đi đến kết luận truyện Kiều không khác gì mấy so với nguyên tác. Do đó họ cho rằng cái hay nhất của Truyện Kiều là văn chương.

Về sau này càng ngày người ta càng so sánh nhiều hơn, cả về lời văn nữa. Bên kia là văn xuôi mà bên này là thơ mà thơ bên này siêu đẳng, nên nó hơn hẳn… Phân tích kỹ nữa, hai tác phẩm mới nhìn bề ngoài tưởng cốt truyện giống nhau nhưng nhìn kỹ thì không phải.

Tức là một mặt Nguyễn Du bỏ bớt rất nhiều những tình tiết không cần thiết. Kim Vân Kiều Truyện có nhiều tình huống éo le, những chuyện gây cấn đáp ứng thị hiếu độc giả Trung Quốc. Chẳng hạn Thúc Sinh muốn đưa Kiều ra khỏi lầu xanh lại phải có mẹo. Cô này đẹp thế lại có nhiều khách thế, nó không cho ai chuộc. Tất cả những thứ mẹo mực ấy Nguyễn Du bỏ hết, chỉ cần vài câu là xong…

Phan Ngọc nói: Nguyễn Du đã vứt bỏ "một cách tàn nhẫn", không thương tiếc hàng loạt chi tiết trong Kim Vân Kiều Truyện để dọn nó lại thành một truyện rất gọn gàng như ta đọc. Như vậy tức là phải có tài mới biết sáng tạo lại cốt truyện. Ông tập trung vào 3 mối tình của Kiều với Kim Trọng, Thúc Sinh và Từ Hải. Còn những cái nằm ngoài là bớt. Nguyên tác lại không biết tả cảnh, tả tình, Nguyễn Du lấp chỗ trống ấy.

Về tâm lý nhân vật, hai cô Kiều có gì khác nhau, thưa ông?

Kiều của Nguyễn Du đẹp hơn, quý phái hơn, tính cách nhất quán hơn, có tình hơn nhiều. Còn cô Kiều của Thanh Tâm Tài Nhân nhiều khi rất dung tục. Thí dụ sau khi mụ Tú Bà dạy "vành ngoài bảy chữ vành trong tám nghề", các cách tiếp khách làng chơi "Chơi cho liễu chán hoa chê/ Cho lăn lóc đá cho mê mẩn đời". Nghe xong, Kiều của bản gốc thích thú: "Ơ hay vậy mẹ!" Kiều của Nguyễn Du thì lại đau đớn: "Nửa đời học lấy những nghề nghiệp hay". Khi đánh đàn cho Hồ Tôn Hiến, Kiều nguyên tác còn liếc mắt đưa tình... Tính cách Kiều Nguyễn Du đẹp, cao thượng hơn rất nhiều.

Kết thúc truyện gốc, Kiều không cho Kim Trọng chăn gối là để nhằm đề cao chữ trinh, Kiều muốn nêu gương trinh liệt, đến mức mà Kim Trọng phải kêu lên: "Té ra hiền thê không phải là đàn bà, mà là thánh nhân, hào kiệt, thế thì nàng quên tình đi cũng được, Kim Trọng tôi đâu có dám xằng bậy nữa".

Cái kết đề cao chữ trinh làm cho truyện giảm bớt tính nhân văn, thế tục. Nhưng Nguyễn Du nhấn mạnh cái cảm giác tủi nhục, xấu hổ của Kiều, làm nhạt đi cái ý làm liệt nữ: "Người yêu ta xấu với người/ Yêu nhau thì lại bằng mười phụ nhau". Tầm vóc đạo đức nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du cao hơn nhiều.

Trong nguyên tác, cô Kiều là "thường thường bậc trung", tức thị dân nhỏ, không phải quý tộc, cho nên không có đầy tớ để sai bảo. Muốn uống nước hay muốn giặt áo quần là phải tự đi làm lấy. Nguyễn Du xuất thân quý tộc nên lại miêu tả nâng Kiều với Kim Trọng thành hàng quý tộc. Kiều đi đâu là có hương thơm đấy tức là loại người không tầm thường…

Và cuối cùng ngôn ngữ Truyện Kiều mới là cái đặc sắc. Nó không chỉ là ngôn ngữ lục bát với thứ tiếng Việt trau chuốt, mà cách kể chuyện của Nguyễn Du hoàn toàn khác.

Cách kể của Thanh Tâm Tài Nhân đơn giản chỉ theo ngôi thứ ba. Và tất cả mọi tâm sự, tâm tư nhân vật được kể như những hiện tượng đã có thế rồi, nhà văn chỉ diễn đạt lại thôi. Nguyễn Du khác, lời kể vẫn của tác giả, người kể chuyện, nhưng đến khi kể vào nhân vật, ông lại dùng cả lời kể của nhân vật và điểm nhìn nhân vật. Tức là ông không kể những việc đơn giản nhìn thấy bên ngoài mà kể cả điều nhân vật cảm thấy ở bên trong. Kể từ bên trong.


Ông cũng không miêu tả phong cảnh có sẵn mà là phong cảnh xuất hiện dần dần theo con mắt và bước chân của nhân vật. Đó là cách kể rất hiện đại. Tiểu thuyết hiện nay cũng làm thế thôi. Thành ra nghệ thuật của ông ấy cuối thế kỷ 18, đầu 19 mà đạt đến mức như thế là điều đột phá rất đặc biệt mà trong tất cả các truyện Nôm, chỉ có Truyện Kiều làm được.

Như vậy qua hơn hai thế kỷ, Kiều vẫn là tác phẩm tiêu biểu cho văn học Việt Nam Cũng như Eugene Onegin (truyện thơ của Pushkin) tiêu biểu cho văn học Nga hay Faust (kịch của Goethe)- Đức, Hamlet (kịch của Shakespeare)- Anh. Giáo sư nhận thấy có mối tương quan gì giữa tính cách hoặc vận mệnh của một dân tộc với áng văn tiêu biểu cho mỗi nước?

Tôi chưa dám trả lời cái này, vì nó hơi rộng. Nhưng rõ ràng Truyện Kiều nhất định có cái gì đó gắn với tâm tình dân tộc mình. Trong Truyện Kiều tôi nhận thấy nổi lên là tiếng kêu, tiếng than, tiếng khóc, tiếng thương thân. Đó là những cái rất tiêu biểu cho người Việt Nam.

Nước Việt, người Việt đã trải qua quá nhiều đau thương, mất mát, tan vỡ. Người Việt luôn luôn cảm thấy mình thiệt thòi, so với ai mình cũng thấy thua thiệt, và than vãn, xót thương cho thân phận mình. Cho nên Truyện Kiều hay thật nhưng nó cũng có phần nào đó bi lụy. Do vậy nhiều người cũng cho rằng mình rất yêu Truyện Kiều nhưng nếu mình chỉ đắm đuối với Kiều thì mình sẽ trở nên yếu đuối. Mình phải mạnh mẽ hơn, mới thay đổi được cuộc sống.

Mặc dù Kiều luôn chủ động nhưng sau mỗi lần chủ động là thất bại. Cho nên Truyện Kiều vẫn là tiếng khóc lớn, tiếng kêu thương. Tố Hữu nói: "Tố Như ơi lệ chảy quanh thân Kiều." Kiều viết ra để khóc cho cuộc đời, khóc cho những gì tốt đẹp nhất bị tan vỡ.

Ông có so sánh gì về độ bi lụy giữa nguyên tác của Thanh Tâm Tài Nhân và Truyện Kiều?

Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân hoàn toàn Nho giáo và rất lý trí. Tuy cũng nói chữ tình là một đại kinh, chữ khổ là một đại vĩ, nhưng Thuý Kiều ở đấy luôn rắp tâm làm người trinh liệt.

Kiều của mình thiên về tình cảm trong khi Kiều của của Trung Quốc luôn có ý thức nêu gương, luôn tỏ ra mình đây là người hào kiệt, trung hiếu tiết nghĩa- tức là một người tiêu biểu cho đạo đức Nho giáo.

Do viết lại một truyện trong đó có trung hiếu tiết nghĩa thì mấy chữ đó mới vào trong truyện Nguyễn Du. Còn ngoài Truyện Kiều ra, không có chỗ nào Nguyễn Du nói "trung hiếu tiết nghĩa" cả. Không có bài thơ nào đụng đến cái này cả.

* Bài viết thể hiện văn phong riêng của tác giả Nguyễn Mạnh Hà, nhà báo mảng Văn hóa Nghệ thuật sống tại Hà Nội.

GS-TS Trần Đình Sử: 'Kiều luôn chủ động'

"Kiều không hề bị động, mà luôn chủ động từ đầu đến cuối. Thấy Kim Trọng là chủ động đến, bày mưu tính kế cho Thúc Sinh để làm sao mối tình của hai người được lâu dài. Cô cũng bày mưu cho Từ Hải hàng và chính cái đó dẫn đến chỗ diệt vong của cô ấy.

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn