Crimée : Từ « viên ngọc » thành gánh nặng của Điện Kremlin

Niềm hãnh diện của Putin biến thành chiếc gai nhức nhối

Le Figaro chạy tít trang nhất « Thâm nhập vào Crimée dưới hỏa lực của drone Ukraina ». Xã luận của tờ báo nhận xét, việc sáp nhập Crimée năm 2014 được Vladimir Putin coi là viên ngọc trên vương miện đã quay trở về đế quốc Nga. Bốn năm rưỡi sau khi gây chiến với Ukraina, bán đảo này đã trở thành cái gai nhọn trong chân Sa hoàng mới. Kiev đã triển khai một chiến lược ngoạn mục, một bất ngờ đau đớn đối với Kremlin, tuyên bố « mùa du lịch đã kết thúc », hứa hẹn biến Crimée thành một hòn đảo.

Mỗi ngày hơn 100 drone đánh vào lãnh thổ bị Nga chiếm đóng. Sợ hãi, hàng ngàn du khách bỏ chạy, cư dân than vãn tuyệt vọng trên mạng xã hội, tố cáo Putin bỏ rơi họ. Các cuộc tấn công của Ukraina khiến cơ sở hạ tầng sụp đổ vào đầu mùa du lịch, lãnh vực đầu tàu của kinh tế địa phương. Kiev tấn công những cây cầu, kho xăng, thiết bị điện, cảng, đường sắt, xe chở xăng dầu. Các drone Ukraina đánh chìm các tàu của hạm đội ma do Matxcơva điều đến để tiếp tế nhiên liệu cho bán đảo.

Tình trạng khẩn cấp đã được tuyên bố. Nhưng quân đội Nga bất lực. Tệ hơn nữa, những người Nga di cư sang chiếm chỗ của hàng trăm ngàn người Ukraina phải di tản khỏi Crimée trước đây, chủ yếu là quân nhân, nay phải bỏ chạy. Tình hình ngày càng xấu đi. Người dân kêu ca thiếu bánh mì, đường và các mặt hàng thiết yếu khác, những chiếc máy rút tiền trống rỗng. Hạm đội Hắc Hải đã phải rút khỏi Sebastopol từ lâu.

Crimée là đầu cầu để quân Nga tràn sang miền nam Ukraina. Kiev đang tiêu hủy hành lang hậu cần này, và cách đây không lâu còn bị xem là không tưởng, Ukraina đang chuẩn bị một chiến dịch trên bộ. Thất bại cá nhân của Putin lại càng thê thảm ở bán đảo từng là nơi nghỉ dưỡng của Nicholas II và các tổng bí thư Đảng Cộng sản, từ Stalin đến Gorbachev. Nhất là khi tổng thống Nga đang phải đối mặt với những lời chỉ trích ngày càng công khai vì không thể giành được chiến thắng.

Crimée và một mùa hè không còn du khách

Phóng sự của Le Figaro đưa độc giả đi xuyên qua bán đảo 2 triệu dân - trong đó có 500.000-800.000 người từ Nga di cư sang – đã bị thiệt hại rất nhiều trong hai tuần qua. Tại Sébastopol, những người đi tắm biển hốt hoảng khi nghe tiếng ầm vang của những vụ nổ. Bên ngoài những rào chắn bằng phao cách đó vài trăm mét, có thể thấy rõ những cột nước vọt lên. Bãi tắm bỗng vắng hẳn, rồi còi báo động rú lên. Tin nhắn đến từ danh khoản Telegram của thống đốc Sébastopol, Mikhaïl Razvojaïev : « Báo động drone, hãy ở trong nhà ».

Ngày 25/06, tổng thống Volodymyr Zelensky tuyên bố bắt đầu « chiến dịch 40 ngày nhằm buộc quốc gia xâm lược chấm dứt chiến tranh ». Bốn mươi ngày… Việc lựa chọn con số trong Kinh Thánh này không phải là ngẫu nhiên, dường như nhằm đặt Crimée vào trung tâm của một chiến dịch quân sự lẫn tâm lý chiến. Bán đảo này là nơi thánh Vladimir, ông hoàng Rus' của Kiev được rửa tội vào năm 988, được coi là cái nôi của Chính thống giáo. Sau bốn mươi ngày, linh hồn của người quá cố được cho là sẽ rời khỏi thế giới này mãi mãi. Thông điệp biểu tượng từ tổng thống Ukraina có vẻ như gửi trực tiếp đến Vladimir Putin.

Phóng viên Le Figaro nhận thấy tại ga Kerch, tình hình khá hỗn loạn. Xe lửa không còn chạy tại Crimée vì lý do an ninh, những chuyến tàu từ Matxcơva đều dừng tại đây. Cầu Kerch nay cấm xe bồn. Những nhóm du khách vẻ mặt hoang mang, họ rút ngắn kỳ nghỉ và trở về bằng chuyến xe lửa sớm nhất. Ít nhất 60 % khách đã hủy chuyến trong mùa hè này. Để di chuyển tại Crimée, chỉ có những chuyến xe buýt đầy nghẹt người hay taxi với cái giá tăng gấp bốn lần.

Dọc đường, hầu hết các trạm xăng đều đóng cửa nhưng những dòng xe vẫn nối dài chờ đợi. Xăng chỉ được giao đến trạm một cách nhỏ giọt, chủ yếu dành cho xe cứu thương, vận chuyển công cộng và nhân viên dịch vụ công. Nhiên liệu được đưa bằng xe hơi với số lượng nhỏ qua cầu Kerch. Con đường phía bắc chạy qua vùng chiếm đóng ở Kherson Melitopol, Berdiansk, Mariupol để đến Rostov trên sông Đông nay được mệnh danh là « xa lộ tử thần », đầy những xác xe cháy đen. Giá xăng chợ đen lên đến 600 rúp một lít (6,8 euro). Các trại hè cho trẻ em đã ngưng hoạt động. Trên xa lộ dẫn đến Simferopol có rất ít xe cộ, những ngọn đồi khô cằn, lúa mì đã khô nhưng không có nhiên liệu để thu hoạch.

Eo biển Hormuz, lá bài của phe cứng rắn Iran

Trong khi Crimée đang bị Ukraina gây sức ép quân sự, thì tại Trung Đông La Croix nhận định « Iran thách thức Washington ở eo biển Hormuz », Le Figaro nói về « Leo thang bạo lực ở Trung Đông, Libération nhận xét « Teheran và Washington lao vào một cuộc chiến mới ở Hormuz », tương tự với Les Echos « Lại lên cơn sốt giữa Iran và Hoa Kỳ ». Theo La Croix, rõ ràng là phe cứng rắn của chế độ Teheran mà đại diện là Vệ binh Cách mạng đang nắm quyền kiểm soát ở Iran, lấn lướt những người chịu trách nhiệm đàm phán với Hoa Kỳ. Họ thích đối đầu hơn là thương lượng, dựa vào chủ bài là eo biển Hormuz.

Chủ nhật 12/07 Vệ binh Cách mạng bắn vào một tàu chở container, khiến một thủy thủ Ấn Độ mất tích. Bộ Tư lệnh Trung ương Hoa Kỳ (Centcom) trả đũa bằng việc tấn công 140 mục tiêu quân sự Iran, nhắm vào « các địa điểm đặt hỏa tiễn và drone, phương tiện hàng hải, kho đạn, mạng lưới thông tin liên lạc và các trạm giám sát ven biển ». Vệ binh Cách mạng Hồi giáo bèn tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz và tấn công Qatar, và Jordani, thậm chí không tha cả nước láng giềng Oman, vốn đang định cùng quản lý eo biển Hormuz trong tương lai.

Sự leo thang đột ngột này diễn ra trong lúc Hoa Kỳ và Iran vẫn đang thương lượng, chưa đầy một tháng sau khi ký thỏa thuận khung. Đó chính là thông điệp trong tang lễ của đại giáo chủ Khamenei tuần trước : chứng tỏ quyết tâm chống lại kẻ thù Mỹ và Israel cho đến cùng, « trả thù cho đại giáo chủ tử đạo ». Cố vấn quân sự của giáo chủ Mohsen Rezai, một cựu Vệ binh Cách mạng, hôm 12/07 tuyên bố eo biển Hormuz còn « quan trọng hơn mấy chục quả bom nguyên tử ». Tối cùng ngày, quân đội Mỹ khẳng định eo biển này « mở cửa cho tất cả các tàu muốn đi qua một cách hợp pháp bằng con đường hàng hải quốc tế, Iran không kiểm soát Hormuz ».

Hậu Khamenei : Cuộc đấu đá trong bóng tối

Libération chú ý đến « vô số chia rẽ trong chế độ Iran ». Mojtaba Khamenei, tân giáo chủ vắng mặt ở Machhad lễ an táng người cha, không chủ trì việc cầu kinh, cũng không dự những buổi lễ ở Teheran và Qom, hay hai thánh địa Nadjaf, Kerbala của Hồi giáo Shia. Chuyên gia Farid Vahid giải thích, sự vắng mặt của Mojtaba rất đáng chú ý, vì giáo chủ không chỉ có vai trò tôn giáo mà cả chính trị. Chính ông ta phải đóng vai trọng tài về những chủ đề nhạy cảm như đàm phán với Hoa Kỳ.

Hiện nay phe bảo thủ cực đoan và phe thực dụng xâu xé lẫn nhau. Không còn đối trọng : Quốc Hội không họp kể từ mùa xuân. Trong số những khuôn mặt thực dụng có tổng thống Massoud Pezechkian, và nhất là Mohammad Ghalibaf, chủ tịch Quốc Hội và cựu đô trưởng Teheran – hiện đại diện Iran trong đàm phán với Hoa Kỳ tại Pakistan và Thụy Sĩ, cùng với ngoại trưởng Abbas Araghchi.

Đối mặt là thủ lãnh Vệ binh Cách mạng đầy quyền lực Ahmad Vahidi, kẻ cứng rắn nhất trong phe bảo thủ ; cùng với Said Jalili, nhà cựu đàm phán ; Gholamhossein Mohseni Ejei, bộ trưởng tư pháp. Hai phe công khai đối đầu. Hôm 30/06, cuộc phỏng vấn Mohammad Ghalibaf trên truyền hình Nhà nước bỗng bị cắt ngang vào lúc ông đề cập đến việc giải tỏa tài sản Iran. Tuần trước, ngoại trưởng Abbas Araghchi bị la ó đòi « Giết chết những kẻ thỏa hiệp », bị ném đá. Nhà nghiên cứu Bernard Hourcade nhận xét, Vệ binh Cách mạng thất bại ở Syria nhưng được Israel và Hoa Kỳ « giải cứu » vì cuộc chiến mang lại cho lực lượng này danh chính ngôn thuận là bảo vệ đất nước. Khi Ali Khamenei còn sống, Vệ binh Cách mạng phải tuân phục đại giáo chủ, nhưng nay con trai ông hoàn toàn vô hình.

Israel chờ tín hiệu từ Washington

Les Echos cho biết « Israel đang trong tình trạng sẵn sàng chiến tranh với Iran nhưng bị Trump ghìm cương ». Thủ tướng Benjamin Netanyahu, được sự ủng hộ của tổng tham mưu trưởng Eyal Zamir và bộ trưởng Quốc Phòng Israel Katz, liên tục cảnh báo trong những ngày gần đây, khi Iran một lần nữa đóng cửa eo biển Hormuz. Teheran còn bắn hỏa tiễn vào Qatar, Bahrain, Kuwait, Oman và Jordan ; nhưng Israel buộc lòng phải chờ đợi Donald Trump bật đèn xanh.

Trong hai đợt đối đầu trước đó, Không quân Israel đã thực hiện hàng ngàn cuộc không kích vào Iran mà không mất một chiếc phi cơ nào, nhờ kiểm soát gần như hoàn toàn không phận Iran. Nhưng Teheran lần này tránh tấn công vào Israel tuy oanh kích vào đa số quốc gia vùng Vịnh. Iran không đánh vào phi trường quốc tế Ben Gourion gần Tel-Aviv, dù mấy chục phi cơ tiếp liệu của quân đội Mỹ vẫn đậu tại đây, thường được huy động trong các chiến dịch tầm xa của pháo đài bay nhắm vào Iran.

Về mặt chính trị, thủ tướng Benyamin Netanyahou đang trong tình thế khó xử. Theo kênh truyền hình 12, các viên chức Mỹ nhắn nhủ ông rằng Donald Trump hiện chưa muốn đánh mạnh làm chiến tranh kéo dài và giá dầu tăng. Còn ba tháng nữa đến bầu cử Quốc Hội, một cuộc tấn công thành công sẽ giúp uy tín ông tăng lên, nhưng như vậy sẽ làm mất lòng ông Trump.

Mỹ hất cằng cả Trung Quốc lẫn Iran và Nga khỏi Venezuela

Sa lầy ở Iran, nhưng Hoa Kỳ lại thành công tại châu Mỹ Latinh, theo Les Echos. Nhật báo kinh tế giải thích « Làm thế nào Hoa Kỳ hất cẳng Trung Quốc, Iran và Nga khỏi Venezuela ». Loại bỏ ba đối thủ khỏi sân sau chỉ bằng một cuộc tấn công trực thăng, đó là chiến dịch xuất sắc của Nhà Trắng.

Một cảnh tượng khó hình dung được trước đó : 2.000 quân nhân Mỹ sát cánh với Venezuela sau trận động đất hôm 24/06, 300 triệu đô la viện trợ nhân đạo, không kích để trừ khử trùm tội phạm Hector Guerrero Florès, mới đây còn được Caracas che chở. Cuộc đột kích này gợi nhớ đến vụ đặc nhiệm Mỹ dễ dàng bắt tổng thống Nicolas Maduro hôm 03/01 ngay tại thủ đô, với toàn bộ 32 vệ sĩ Cuba thiệt mạng, gây nghi ngờ phó tổng thống Delcy Rodriguez đã phản bội.

Từ đó đến nay chính quyền Venezuela rất ngoan ngoãn. Họ nhanh chóng thông qua luật tư nhân hóa lãnh vực dầu khí – điều cấm kỵ xưa nay của một chế độ tự xưng đã sáng tạo « chủ nghĩa xã hội thế kỷ 21 », công nhận thẩm quyền của Tòa Trọng tài Quốc tế. Venezuela nối lại quan hệ với Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế, phóng thích 700 tù nhân chính trị dù vẫn còn 400 người bị giam cầm.

Washington cho phép bán dầu lửa cho những nước « bạn bè » (Hoa Kỳ, Ấn Độ, châu Âu) trong khi nguồn dầu sang Trung Quốc bị sụt hẳn. Tóm lại, Caracas là sở hữu chủ trữ lượng dầu lớn nhất thế giới, nhưng người Mỹ kiểm soát van điều tiết. Chế độ chấp nhận việc mất mát chủ quyền này vì được sống sót về chính trị và tài chánh.

Khi địa chính trị lấn át dân chủ

Khối chống phương Tây được gọi là CRINK (Trung Quốc, Nga, Iran, Bắc Triều Tiên) đành đứng nhìn « căn cứ tiền phương » của mình ở Venezuela bị giải tán. Một thành trì được xây dựng từ nhiều năm qua thông qua việc mua vũ khí (nhất là hệ thống phòng không Nga bị chế giễu hôm 03/01), các cố vấn, tránh né trừng phạt, rửa tiền và hỗ trợ bọn buôn lậu ma túy, bọn khủng bố.

Chưa kể những thỏa thuận mờ ám mấy chục tỉ đô la với Gazprom, Lukoil, Rosneft của Nga, CNPC của Trung Quốc. Tất cả các dự án đã bị đình chỉ từ tháng Giêng, đa số cố vấn quân sự Nga và Iran đã lặng lẽ rời đi. Brian Fonseca, Viện nghiên cứu New America, tin rằng việc gạt bỏ các đối thủ bên ngoài phạm vi ảnh hưởng của Mỹ « là yếu tố trung tâm trong chiến lược của Washington », nhưng cảnh báo gạt bỏ ảnh hưởng của Nga và Iran tương đối dễ, nhưng Trung Quốc là một thách thức đáng gờm.

Mặt khác, nền dân chủ có nguy cơ trở thành nạn nhân, không nằm trong số các ưu tiên của Nhà Trắng gồm nhập cư, ma túy, dầu lửa và địa chính trị. Việc lãnh đạo phe đối lập María Corina Machado, bị đánh cắp chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống tháng 6/2024, trở về từ nơi lưu vong dường như khó xảy ra trong ngắn hạn. Việc tổ chức một cuộc bầu cử cũng vậy, cho dù nhiệm kỳ của tổng thống lâm thời Delcy Rodriguez đã hết hạn vào ngày 03/07.