Truơng Nhân Tuấn
11-9-2026
Nếu ví von của cải của đất nước Việt Nam là một “nồi cơm chung”, tất cả những công dân Việt Nam vừa có quyền được chia phần trong nồi cơm, vừa có trách nhiệm đóng góp để “nồi cơm” ngày càng to lớn hơn, với nhà nước là người quản lý nồi cơm đó. Ta có thể nói rằng người quản lý nồi cơm trong nhiều thập niên qua vừa “thiếu đạo đức” và vừa “không công bằng”.
Thử nhìn xã hội Việt Nam hiện thời qua lăng kính “đạo đức học kinh tế” và “công bằng phân phối” của các lý thuyết gia John Rawls và Amartya Sen, ta thấy đúng là như vậy.
Ta thấy là nhà nước thiên vị, giúp cho Vingroup của tỉ phú Phạm Nhật Vượng dành phần cơm lớn nhứt trong “nồi cơm chung”. Trong khi đại đa số xí nghiệp nhỏ, người lao động, nông dân… đổ mồ hôi và trí tuệ mỗi ngày để làm cho “nồi cơm Việt Nam” lớn hơn, thì phần cơm của nhân dân ngày càng bị teo tóp lại. Nhà nước đã và đang “bới” hết phần cơm của dân nghèo đổ vào cái chén của Vingroup. (Vingroup hiện giữ phần cơm lớn nhứt và ngon nhứt trong nồi, đó là khoảng 500 cây số vuông đất vàng, đất kim cương của đất nước Việt Nam).
Nếu tính trọng lượng của “nồi cơm” bằng GDP thì đóng góp mỗi năm của Vingroup vào nồi cơm chỉ khoảng 1,1% GDP, nhỉnh hơn nông dân trồng sầu riêng một chút. Mỗi năm, nông dân trồng sầu riêng đem lại của cải khoảng 3,5 tỉ đô la ngoại tệ, trong khi Vingroup phải trả tiền lãi mỗi năm 800 triệu đô la cho cục nợ khoảng 14 tỉ đô la của “lỗ đen” VinFast.
Tính toán lại, đóng góp của Vingroup vào “nồi cơm” hầu như không có, nếu không nói là đã xới bớt phần cơm của dân nghèo Việt Nam để trả nợ cho nước ngoài.
Trở lại chủ đề, ngay cả ở một quốc gia tư bản chủ nghĩa (huống chi Việt Nam là một quốc gia theo chủ nghĩa xã hội), John Rawls cho rằng sự bất bình đẳng về kinh tế – xã hội chỉ được coi là chánh đáng về mặt đạo đức nếu nó mang lại lợi ích tối đa cho nhóm người yếu thế nhứt trong xã hội.
Xe hơi cá nhân tại Việt Nam vẫn là loại tài sản xa xỉ, chỉ dành cho tầng lớp trung lưu và thượng lưu (chiếm tỉ lệ rất nhỏ trong dân số). Việc miễn lệ phí trước bạ (tiết kiệm hàng chục đến hàng trăm triệu đồng/xe) và hạ thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) cho xe điện VinFast thực chất là việc dùng ngân sách quốc gia để gián tiếp trợ cấp tài chánh cho người giàu.
Nếu tính theo hộ gia đình, chỉ có khoảng 5,7% đến 6,5% hộ có sở hữu xe hơi. 94% gia đình còn lại không có (hay chưa có) xe hơi riêng. Tính theo đầu người thì khoảng 1.000 dân thì có 50 đến 55 xe (Thái Lan 280 xe cho 1.000 dân). Các thành phố lớn Sài Gòn và Hà Nội, Đà Nẵng, Quảng Ninh đạt 12% đến 15% dân số. Khu vực nông thôn hay miền cao chỉ có 1% đến 3% gia đình có sở hữu xe hơi.
Nhóm yếu thế nhứt (người thu nhập thấp, công nhân, nông dân sử dụng xe máy số hoặc phương tiện công cộng) không thể hưởng được các khoản trợ cấp này, trong khi họ vẫn phải đóng góp thuế tiêu dùng gián thu (trị giá gia tăng – VAT) để bù đắp phần hụt thu ngân sách địa phương.
Nếu phê phán theo nguyên tắc công bằng về “Tiếp cận năng lực” của Amartya Sen: Công bằng không chỉ là thu nhập hay hàng hóa, mà là năng lực thực tế để co
