Lễ duyệt binh hé lộ thế khó của Nga trong cuộc chiến với Ukraine

Lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng của Nga đã diễn ra tại Quảng trường Đỏ ở Moskva hôm 9/5 như thường lệ. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên sau gần hai thập kỷ, xe tăng và các khí tài quân sự khác không xuất hiện trong lễ kỷ niệm ngày Liên Xô đánh bại phát xít Đức trong Thế chiến II.

Trong cuộc họp báo ngày 9/5, Tổng thống Vladimir Putin thừa nhận một trong những lý do các khí tài quân sự không xuất hiện trong lễ Duyệt binh Chiến thắng năm nay là do "các lo ngại về an ninh", bên cạnh yêu cầu tác chiến ở chiến trường.

Trong các lễ Duyệt binh Chiến thắng trước đây, Nga thường xuyên phô diễn đội hình xe tăng, thiết giáp, tên lửa đạn đạo xuyên lục địa trên Quảng trường Đỏ, kể cả trong thời điểm quân đội nước này dồn lực cho chiến dịch tấn công ở Ukraine.

Nhưng tình hình năm nay đã có sự thay đổi rõ rệt, khi Ukraine phát triển các loại máy bay không người lái (UAV) có thể tập kích sâu hàng nghìn km bên trong lãnh thổ Nga. Trong cuộc tập kích đêm 6/5, UAV Ukraine đã nhắm vào tổ hợp sản xuất và hậu cần Nara ở thị trấn Naro-Fominsk, cách thủ đô Moskva khoảng 70 km về phía tây nam. Đây là cơ sở trực thuộc Bộ Quốc phòng Nga, có diện tích 2 km2 và được sử dụng để cất trữ, phân phối vật tư quân sự.

Nga cho rằng đội hình hàng trăm xe tăng, thiết giáp và xe chở tên lửa tại các khu vực tập kết cho lễ kỷ niệm sẽ có nguy cơ trở thành mục tiêu cho các cuộc tấn công bằng UAV Ukraine.

Trong thời gian chuẩn bị cho sự kiện, dịch vụ Internet di động tại Moskva và St. Petersburg đã bị cắt với lý do an ninh, dường như để ngăn UAV Ukraine sử dụng sóng di động Nga phục vụ mục tiêu dẫn đường. Một lượng lớn các hệ thống phòng không đã được điều tới từ các vùng xa xôi của đất nước để bảo vệ cho buổi lễ.

Một ngày trước lễ duyệt binh, thỏa thuận ngừng bắn ba ngày và trao đổi 1.000 tù binh giữa Nga và Ukraine do Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố đã làm giảm bớt nỗi lo về nguy cơ tấn công của Ukraine. Ông Trump nói thêm rằng việc tạm dừng giao tranh có thể là "sự khởi đầu cho hồi kết" của cuộc chiến đã kéo dài sang năm thứ năm.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết Ukraine đồng ý ngừng bắn vì muốn giải cứu tù binh. Ông đồng thời ban hành một sắc lệnh "cho phép" cuộc duyệt binh diễn ra, trong đó cam kết rằng Quảng trường Đỏ sẽ không bị tấn công.

"Quảng trường Đỏ ít quan trọng đối với chúng tôi hơn là mạng sống của các tù binh Ukraine đang chờ được trở về nhà", ông viết trên Telegram.

Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov đã mô tả sắc lệnh của ông Zelensky là "điều ngớ ngẩn". "Chúng tôi không cần sự cho phép của bất kỳ ai để tự hào về Ngày Chiến thắng của mình", ông Peskov nói với các phóng viên.

Dù vậy, các nhà bình luận của Economist cho rằng nỗi lo an ninh từ nguy cơ tấn công của Ukraine đã phủ bóng lên ngày lễ vốn để tôn vinh sức mạnh quân sự của nước Nga, phản ánh bước lùi của Moskva trên chiến trường cũng như hiệu quả ngày càng tăng từ các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine.

"Các cuộc duyệt binh thường là sự kiện để phô diễn sức mạnh và lòng dũng cảm, nhưng nếu nó được tổ chức với quy mô hạn chế và bị phá sóng Internet, đó là biểu hiện của cảm giác lo âu", Alexander Baunov, thành viên Trung tâm Carnegie Nga - Á Âu ở Berlin, nhận định.

Lần đầu tiên sau gần ba năm chiến sự, quyền chủ động trong cuộc chiến dường như đã nghiêng về phía Ukraine. Bản đồ mà Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) công bố cho thấy Nga đã mất quyền kiểm soát 113 km2 lãnh thổ trong 30 ngày qua. Đây là lần đầu tiên lực lượng Nga bị đẩy lùi kể từ tháng 8/2024.

"Nhìn tổng thể, có cảm giác cuộc chiến đang tới bước ngoặt. Nếu Nga vẫn không đạt được kết quả sau những nỗ lực đã bỏ ra, tôi sẽ không ngạc nhiên nếu thấy một số mặt trận bắt đầu đổ vỡ", Lawrence Freedman, giáo sư danh dự về nghiên cứu chiến tranh tại Đại học Hoàng gia London, nhận định.

Nga hiện không công bố số liệu thương vong trên chiến trường, nhưng hồi tháng 3, Tổng thống Zelensky cho biết số lính Nga thiệt mạng gần gấp đôi số bị thương.

Tỷ lệ tử vong so với bị thương dường như đang tăng lên vì ước tính 80% thương vong hiện nay là do các drone góc nhìn thứ nhất (FPV) gây ra. Đây là loại drone gắn thuốc nổ, được điều khiển theo góc nhìn người lái để săn tìm binh sĩ đối phương và khiến việc sơ tán thương binh trở nên đầy rủi ro.

Lính Nga phàn nàn rằng các drone của Ukraine gần như không phát ra tiếng động cho đến khi chúng lao xuống tấn công. Chúng sử dụng trí tuệ nhân tạo và được điều khiển bằng cáp quang để vô hiệu hóa các hệ thống gây nhiễu.

Alexy Chadayev, giám đốc một cơ sở phát triển và thử nghiệm drone ở thành phố Veliky Novgorod của Nga, tháng trước cho hay Nga đã "đánh mất vị thế" trong cuộc chiến drone với Ukraine trong 6 tháng qua và gặp khó khăn lớn trong việc đưa lực lượng tới gần tiền tuyến.

"Chúng tôi đang đối mặt vấn đề nghiêm trọng về việc điều khiển drone ở giai đoạn cuối. Hiện tới 90% tổn thất về drone của chúng tôi xảy ra ở giai đoạn này", ông Chadayev.

Nga cũng buộc phải hạn chế quy mô các đoàn xe vận tải tại Donetsk để tránh bị phát hiện. Mỗi lần chỉ hai xe tải được phép di chuyển cùng nhau, nhằm tránh nguy cơ bị drone Ukraine phát hiện và tập kích.

Ông Freedman cho rằng "vùng chết" do drone tạo ra hiện kéo dài khoảng 20 km tính từ tiền tuyến và đang ngày càng mở rộng sâu vào hậu phương Nga. Nga bị ảnh hưởng nhiều hơn Ukraine bởi họ là bên đang tìm cách tiến công.

Với Ukraine, phá hủy hệ thống hậu cần và khả năng hỗ trợ cho các đợt tấn công của Nga là lựa chọn hiệu quả hơn nhiều so với việc tiêu diệt số ít binh sĩ trực tiếp chiến đấu ngoài mặt trận.

Ở sâu phía sau tiền tuyến, Nga ngày càng chịu nhiều thiệt hại từ các drone tầm trung của Ukraine, có tầm hoạt động khoảng 50-300 km. Tổng thống Zelensky gần đây nói rằng số lượng drone loại này được Ukraine mua sắm từ đầu năm tới nay đã cao gấp 5 lần cả năm 2025.

Mục tiêu tấn công bao gồm các kho đạn, kho chứa drone, sở chỉ huy, bệ phóng tên lửa phòng không, radar và các điểm tập kết binh sĩ cùng xe bọc thép.

Bên cạnh đó, Moskva còn phải đối mặt các chiến dịch tập kích tầm xa của Ukraine với quy mô, tầm hoạt động và cường độ ngày càng lớn ngay trong lãnh thổ Nga. Tháng 3 là lần đầu tiên Ukraine vượt Nga về số vụ tấn công bằng drone tầm xa, theo Economist.

Các mục tiêu kinh tế và quân sự nằm sâu gần 2.000 km tính từ biên giới Ukraine hiện thường xuyên bị tập kích, khiến khoảng 70% dân số Nga nằm trong tầm hoạt động của drone Ukraine.

"Những cuộc tấn công này gây tác động tâm lý đáng kể đối với Nga", Seth Jones, nhà phân tích quân sự cấp cao tại Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế (CSIS) ở Washington, nói.

Ngày 25/4, bốn chiến đấu cơ hiện đại nhất của Nga bị hư hại trong cuộc tấn công nhằm vào sân bay quân sự Shagol ở dãy núi Ural phía nam đất nước. Đầu tháng 5, một nhà máy lọc dầu và trạm bơm tại Perm thuộc vùng Ural cũng bốc cháy.

Hạ tầng dầu khí tại nhiều khu vực và các đầu mối xuất khẩu dầu của Nga đang bị tập kích ngày càng thường xuyên. Theo Reuters, các cuộc tấn công vào cảng biển và nhà máy lọc dầu trong tháng 4 buộc Nga phải cắt giảm tới 400.000 thùng dầu mỗi ngày.

Ngày 29/4, ông Zelensky nói các báo cáo nội bộ của Nga cho thấy cảng Novorossiysk và Ust-Luga đang hoạt động thấp hơn công suất lần lượt 38% và 43%. Tuy nhiên, tổng xuất khẩu dầu của Nga trong tháng 4 chỉ giảm khoảng 7%, còn doanh thu gần như tăng gấp đôi nhờ chiến sự Iran đẩy giá dầu tăng cao.

Diện tích rộng lớn của Nga cùng chiến dịch bào mòn hệ thống phòng không kéo dài của Ukraine khiến Moskva gần như không thể bảo vệ tất cả các mục tiêu quan trọng.

"Họ không thể chống drone bằng mạng lưới phòng thủ diện rộng. Trong khi đó, nhiều nơi cần phòng thủ thì lại không có", ông Jones nhận xét.

Trong khi Ukraine đã phát triển được nhiều loại drone giúp đánh chặn khoảng 95% UAV kiểu Shahed của Nga, Moskva dường như không đạt nhiều tiến triển trong việc sản xuất các phiên bản tương tự, theo Economist.

Tổng thống Putin hôm 9/5 cho rằng "cuộc xung đột đang đi đến hồi kết", nhấn mạnh ông sẵn sàng gặp Tổng thống Zelensky tại một quốc gia thứ ba, nhưng chỉ sau khi mọi điều kiện cho một thỏa thuận hòa bình đã được dàn xếp xong.

Câu hỏi then chốt hiện nay là liệu tình thế chiến trường hiện nay có góp phần thúc đẩy hai bên đi đến một thỏa thuận chấm dứt xung đột hay không. Ông Lawrence cho rằng điều này sẽ phụ thuộc vào những tháng tới, đặc biệt là việc Nga có thể đối phó với ưu thế về drone của Ukraine thế nào.

"Thực tế là họ đang chật vật ở tiền tuyến và gần như mọi thứ đều không diễn ra thuận lợi", ông nói.

Dù vậy, ông Putin vẫn thể hiện sự lạc quan. "Phương Tây đã chờ đợi suốt nhiều tháng để thấy Nga thất bại, để thấy quốc gia này sụp đổ. Nhưng tính toán đó đã không thành", ông nói. "Và rồi họ cứ sa lầy vào lối mòn để giờ đây không thể thoát ra được".

Thanh Tâm (Theo Economist, AP, Al Jazeera)